นิติรัฐคืออะไร

  โพสเมื่อ 2009-10-05 23:51:20 โดย tonkata
 

กล่าวให้ถึงที่สุดเป็นไปตามหลักของกฎหมายมหาชนที่รัฐทำได้เท่าที่กฎหมายให้ ซึ่งตรงกันข้ามกับการทำได้ตราบที่ไม่มีกฎหมายห้ามอันเป็นหลักกฎหมายเอกชน

ทำไมรัฐต้องไปควานหากฎหมายให้มันยุ่งยากด้วย ผมขอแสดงวงจรความสัมพันธ์ให้ดูคร่าวๆ

เป็นที่ทราบกันดีว่ายามใดที่รัฐลงมือทำบริการสาธารณะเพื่อประโยชน์ของประชาชนแล้วจำเป็นต้องใช้อำนาจบางประการ จำเป็นต้องถือเอกสิทธิ์บางประการ เพื่อเป็นเครื่องมือในการบรรลุซึ่งภารกิจนั้น การใช้อำนาจก็ดี การมีเอกสิทธิ์เหนือเอกชนก็ดี ย่อมหลีกเลี่ยงไม่กระทบกับสิทธิเสรีภาพของประชาชนได้ยาก เพื่อให้อำนาจและเอกสิทธิ์มีความชอบธรรมจึงจำเป็นต้องให้ประชาชนในฐานะเจ้าของอธิปไตยให้ความเห็นชอบเสียก่อน ในเมื่อจะไปทำการที่กระทบสิทธิของผม คุณก็ต้องมาขออนุญาตผมซึ่งเป็นเจ้าของสิทธิ การขออนุญาตจากประชาชนให้ครบ ๖๐ กว่าล้านคนนั้นเป็นไปไม่ได้อย่างแน่นอน ก็ต้องสร้างระบบผู้แทนประชาชนขึ้นมาเพื่อไปออกเสียงแทน ผู้แทนที่ว่าคือสมาชิกรัฐสภา การออกเสียงของสมาชิกรัฐสภามาในรูปของกฎหมาย เมื่อกฎหมายให้อำนาจรัฐไปกระทำก็เท่ากับว่าประชาชนยินยอมนั่นเอง

เอวังด้วยประการฉะนี้

เมื่อพิจารณาจากวงจรที่ผมกล่าวมาแล้วจะพบว่า กฎหมายในนิติรัฐต้องรับหน้าที่ในการเป็นแหล่งที่มาของอำนาจเพื่อเป็นหลักประกันว่ารัฐจะไปทำการใดๆตามอำเภอใจไม่ได้ เรียกได้ว่า รัฐจะหยิบกระบองไปตีกบาลใครโดยเจ้าของกบาลไม่อนุญาตไม่ได้เป็นอันขาด

อย่างไรก็ตาม เมื่อรัฐหากฎหมายที่ให้อำนาจตัวเองได้แล้วไม่ได้หมายความว่าจะลงมือทำได้อย่างไร้ขอบเขต หากทว่าเวลาที่รัฐลงมือกระทำการใดๆไปแล้วก็ต้องอยู่ภายใต้กฎหมายที่มีอยู่ด้วย อีกนัยหนึ่งคือห้ามกระทำการขัดกับกฎหมายนั่นเอง

กฎหมายที่ว่าไม่ได้หมายความเฉพาะกฎหมายลายลักษณ์อักษรเท่านั้น หากยังรวมไปถึงกฎหมายที่ไม่เป็นลายลักษณ์อักษรอีกด้วย ดังนั้น เมื่อรัฐตัดสินใจลงมือกระทำแล้ว รัฐก็ต้องระวังมิให้ไปขัดกับ รัฐธรรมนูญ พระราชบัญญัติ พระราชกำหนด พระราชกฤษฎีกา กฎกระทรวง ประกาศกระทรวง ข้อบัญญัติท้องถิ่น จารีตประเพณี หลักกฎหมายทั่วไป คำพิพากษาบรรทัดฐาน กฎหมายระหว่างประเทศที่มีผลใช้บังคับในกฎหมายภายใน ทั้งนี้เป็นไปตามลำดับศักดิ์ของกฎหมาย

ที่กล่าวกันว่า นิติรัฐคือรัฐที่ปกครองโดยกฎหมายนั่นก็คือ รัฐที่มีกฎหมายเป็นทั้งที่มาของอำนาจ (Source) และเป็นข้อจำกัดการใช้อำนาจ (Limitation) นั่นเอง

แล้วกฎหมายที่เป็น “แกน” ของนิติรัฐเช่นว่านั้นต้องมีลักษณะอย่างไร ?

กฎหมายที่เป็น “แกน” ไม่ได้หมายความว่าจะมีเนื้อหาอย่างไรก็ได้ กฎหมายไม่อาจบอกให้คนกลายเป็นหมู ให้ใช้หัวเดินแทนเท้า หญิงกลายเป็นชาย ชายกลายเป็นหญิง หรือดวงอาทิตย์ขึ้นทิศตะวันตก ตกทางทิศตะวันออก

ประวัติศาสตร์สอนเราว่าการปกครองที่เลวร้ายในสมัยนาซีล้วนแล้วแต่เป็นไปตามกฎหมายทั้งสิ้น ฮิตเลอร์ยึดอำนาจสภาและออกกฎหมายที่ไร้มนุษยธรรมเป็นจำนวนมากโดยกล่าวอ้างอย่างเต็มปากเต็มคำว่าการกระทำของพลพรรคนาซีเป็นไปตามกฎหมายทุกประการ

นิติรัฐในสมัยนาซีย่อมเป็นนิติรัฐที่ไม่พึงปรารถนา

ด้วยเหตุนี้หลักนิติรัฐจึงเรียกร้องต่อไปอีกว่า กฎหมายที่ใช้ในนิติรัฐต้องเป็น “กฎหมายที่ดี”

กฎหมายที่ดีต้องมีเนื้อหาที่แน่นอนชัดเจน ไม่มีโทษย้อนหลัง ได้สัดส่วน มีความเป็นธรรมและเสมอภาค

อย่างไรก็ตาม หลักนิติรัฐที่ผมร่ายยาวมาทั้งหมดจะไม่มีความหมายอะไรเลยแต่เป็นเพียงตัวอักษรบนกระดาษ เป็นแค่หลักการที่ฟังแล้วดูโก้เก๋เท่านั้น หากเราไม่มีองค์กรมาตรวจสอบว่ารัฐทำตามหลักการนั้นหรือไม่

แล้วองค์กรที่ว่าควรจะเป็นใคร

แน่นอนว่าหากฝ่ายบริหารซึ่งเป็นแกนหลักในการใช้อำนาจในการจัดทำงานบริการสาธารณะต่างๆ ฝ่ายบริหารซึ่งเป็นแกนหลักในการลงมือกระทำการบางอย่างบางประการแล้วมีแนวโน้มที่จะไปกระทบสิทธิและเสรีภาพของประชาชนมากที่สุด กลับอาสามารับบทบาทหน้าที่เป็นผู้ตรวจสอบเสียเองว่าการกระทำต่างๆนั้นมีกฎหมายให้อำนาจและขัดต่อกฎหมายหรือไม่แล้ว เห็นทีจะไม่เป็นกลางเท่าไรนัก เรียกได้ว่า เมื่อทำเอง ตรวจเองแล้วคงยากที่จะบอกว่าสิ่งที่ตนทำนั้นผิด

หน้าที่ในการตรวจสอบดังกล่าวจึงควรตกเป็นขององค์กรที่มีความเป็นกลางและอิสระ กล่าวเช่นนี้คงหนีไม่พ้นองค์กรตุลาการนั่นเอง

อย่างไรจึงจะเรียกว่าเป็นองค์กรตุลาการ

องค์กรตุลาการมีลักษณะสำคัญ ๕ ประการ หนึ่ง มีความเป็นกลางและอิสระ สอง ทำหน้าที่วินิจฉัยชี้ขาดข้อพิพาท สาม คำวินิจฉัยนั้นเป็นที่ยุติ สี่ คำวินิจฉัยนั้นต้องมีเหตุผลประกอบ และห้า มีวิธีพิจารณาคดีที่เป็นธรรม เปิดโอกาสให้คู่ความโต้แย้งกันได้

นี่คือเนื้อหาสาระของนิติรัฐแบบคร่าวๆจริงๆแล้วยังมีรายละเอียดอีกมากซึ่งผมขอไม่ก้าวล่วงไปกล่าวถึงเพราะจะซับซ้อนจนกลายเป็นวิชาการจนเกินไป

หากมีคนถามผมว่าจะอธิบายเนื้อหาสาระของนิติรัฐให้รวบรัดแต่ได้ใจความที่สุดได้อย่างไร ผมก็ขอตอบว่า “นิติรัฐ คือ รัฐที่จำกัดตนเองอยู่ภายใต้กฎหมายโดยจะกระทำการก็ต่อเมื่อมีกฎหมายให้อำนาจและกระทำไปได้เท่าที่ไม่ขัดต่อกฎหมาย กฎหมายเช่นว่าต้องเป็นกฎหมายที่ดี และการกระทำเหล่านั้นต้องอยู่ภายใต้การควบคุมขององค์กรตุลาการ”

รัฐสมัยใหม่ปัจจุบันนี้ประกาศตัวเองว่าเป็นนิติรัฐทั้งนั้น แต่ระดับความเข้มข้นอาจต่างกันอยู่บ้างตามระบอบการเมืองการปกครองและสภาพสังคมของแต่ละประเทศ

ผู้ปกครองในรัฐสมัยใหม่จำเป็นอย่างยิ่งที่ต้องยึดถือหลักนิติรัฐ ผู้ปกครองเป็นมนุษย์ปุถุชน เมื่อมีอำนาจย่อมอาจใช้อำนาจไปในทางที่ผิดได้ หากไม่มีกฎหมายเป็นตัวกำกับแล้ว ราษฎรย่อมเสี่ยงที่จะอยู่ภายใต้การปกครองที่เป็นไปตามอำเภอใจ จริงอยู่ผู้ปกครองอาจเป็นคนดี แต่เราปฏิเสธไม่ได้ว่าคนดีก็เป็นมนุษย์ที่อาจพลัดหลงเข้าไปในทางที่ผิดได้

“นิติรัฐ” จึงเป็นหลักการเบื้องต้นก่อนที่จะเข้าสู่พรมแดนของกฎหมาย เป็นหลักที่รัฐเสรีประชาธิปไตยสมัยใหม่พึงปรารถนา เป็นหลักที่เริ่มติดปากคนไทยนับแต่รัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันใช้บังคับ และเป็นหลักที่ผู้ปกครองควรยึดถือ

 








กรุณาเข้าสู่ระบบ เพื่อแสดงความเห็นในชื่อของคุณ
 
สมาชิก     รหัสผ่าน   

ความเห็น

 


 


มั่ยรุเรือง

#1 โดย สักวา
เมื่อ 2011-05-29 13:29:54